آن علمى است كه بعد از منتشر شدن نامه اعمالش پيدا مىكند ، چون آيات زير هم دلالت دارد بر اينكه انسان به اعمالى كه كرده آگاه است : « بَلِ الإِنْسانُ عَلى نَفْسِه بَصِيرَةٌ وَلَوْ أَلْقى مَعاذِيرَه » « 1 » ، « يَوْمَ يَتَذَكَّرُ الإِنْسانُ ما سَعى » « 2 » ، « يَوْمَ تَجِدُ كُلُّ نَفْسٍ ما عَمِلَتْ مِنْ خَيْرٍ مُحْضَراً وَما عَمِلَتْ مِنْ سُوءٍ » « 3 » . و مراد از « نفس » ، جنس انسانها است ، پس عموميت را افاده مىكند . و مراد از « آنچه مقدم و مؤخر داشته » ، اعمالى است كه خودش كرده ، و سنتهايى است كه براى بعد از مرگش باب كرده ، حال چه سنت خوب و چه سنت زشت ، كه بعد از مردنش هر كس به آن سنتها عمل كند ثواب و عقاب را به حساب او نيز مىنويسند ، هم چنان كه فرمود : « وَنَكْتُبُ ما قَدَّمُوا وَآثارَهُمْ » « 4 » . ولى بعضى « 5 » گفته‌اند : مراد از اين دو جمله ، اعمالى كه در اول عمر كرده و اعمالى كه در آخر عمر انجام داده مىباشد ، در نتيجه عبارت * ( « ما قَدَّمَتْ وَأَخَّرَتْ » ) * مىخواهد بفهماند به همه اعمال خود آگاه مىشود و چنان نيست كه اعمال دوران كودكى و جوانى را فراموش كند . بعضى « 6 » ديگر در معناى تقديم و تاخير وجوهى ديگر گفته‌اند كه قابل اعتناء نيست ، هر كس بخواهد مىتواند به تفاسير مطول مراجعه كند . و ما در تفسير آيه « لِيَمِيزَ اللَّه الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ » « 7 » كلامى داشتيم كه مراجعه به آن براى اينجا بىفايده نيست . * ( « يا أَيُّهَا الإِنْسانُ ما غَرَّكَ بِرَبِّكَ الْكَرِيمِ ) * . . . * ( رَكَّبَكَ » ) * اين آيه شريفه انسان را مورد عتاب قرار داده ، سرزنش مىكند ، و منظور از اين انسان ، افرادى هستند كه منكر روز جزايند ، چون دنبال اين آيات فرموده : * ( « كَلَّا بَلْ تُكَذِّبُونَ بِالدِّينِ » ) * ،

--> ( 1 ) نه ، بلكه انسان بصير به نفس خويش است ، اگر بهانه ها راى كنار بگذارد . سوره قيامت ، آيه 14 و 15 . ( 2 ) روزى كه انسان متذكر مىشود كه چه كرده است . سوره نازعات ، آيه 35 . ( 3 ) روزى كه انسان آنچه از خير و يا از شر انجام داده حاضر مىيابد . سوره آل عمران ، آيه 30 . ( 4 ) و ما كردار گذشته و آثار آينده شان راى مىنويسيم . سوره يس آيه 12 . ( 5 ) منهج الصادقين ، ج 10 ، ص 170 . ( 6 ) روح المعانى ، ج 30 ، ص 63 . ( 7 ) سوره انفال ، آيه 37 .